Stichting Vriendendiensten maakt nadrukkelijk onderdeel van het nieuwe aanpak ‘Ecosysteem Mentale Gezondheid’ in regio Midden-IJssel. Missie: het verbeteren van de mentale gezondheid met als bijvangst de instroom in de ggz beperken. ‘We moeten niet elke mentale klacht medicaliseren. Als maatschappij niet blijven denken vanuit stoornissen, maar aanvaarden dat psychisch lijden en ongemakken bij het leven horen’, zegt Lori van Egmond van Vriendendiensten. De Zelfregiecentra en het Herstel Netwerk in de regio ondersteunen inwoners in hun zelfregie- en herstelproces met als doel het (her)vinden van de mentale balans.
Recentelijk heeft de regio Midden-IJssel 4,7 miljoen euro gekregen uit de IZA/AZWA transformatie gelden om te gaan bouwen aan de nieuwe aanpak. Doel: zorgen dat mensen tijdig (preventief) passende hulp of ondersteuning krijgen, zonder dat direct een diagnose of langdurige ggz-behandeling nodig is. Stichting Vriendendiensten is één van de partijen die nadrukkelijk een rol gaat spelen binnen deze nieuwe aanpak. Ter vergelijk: in een ecologisch ecosysteem is er een natuurlijke interactie tussen levende en niet-levende elementen in de natuur. De ene organisme voedt (of ondersteunt) de ander. Vriendendiensten is eigenlijk een mooi voorbeeld van een vergelijkbaar maatschappelijk ecosysteem. Je ziet ze misschien niet altijd even nadrukkelijk, maar zijn ze er niet, mis je ze en werkt het systeem minder goed. Haast onzichtbaar ‘voedt’ Vriendendiensten de rest van het maatschappelijke ecosysteem van zorg en sociaal domein, daar waar het over mentale klachten gaat.
Lori van Egmond, Vriendendiensten Deventer
Vergeten om wie het gaat
Het is maandag 10 uur. Het is een kakofonie van geluid in de huiskamer van het zelfregiecentrum in Deventer (onderdeel van Vriendendiensten). Het is een in- en uitlopen van mensen die gezellig samen activiteiten ontplooien of gewoon even een gesprek voeren. Van mens tot mens. Tot zo’n tachtig ‘inlopers’ per dag. In de hele regio worden bij deze zelfregiecentra van Vriendendiensten, jaarlijks zo’n 2500 Sallanders welkom geheten die (even) in een mentale ‘disbalans’ zitten. Dat kunnen mensen zijn die het (even) lastig hebben door eenzaamheid, armoede, een burn-out of het verlies van hun baan. Mensen die een dierbare verloren hebben en steun zoeken, maar vooral veel mensen met een psychische kwetsbaarheid zoals psychose-gevoeligheid of somberheid en angsten of een autisme spectrum. Bij Vriendendiensten kunnen jongeren (vanaf 17 jaar) en volwassenen dan terecht. Lori van Egmond: ‘Mensen dus die (even) worstelen met het leven.’ Volgens de directeur-bestuurder van Vriendendiensten is er met name de laatste twintig jaar veel goedbedoeld beleid ontwikkeld, met te vaak onbedoelde negatieve uitkomsten. Van Egmond: ‘Onder andere door de marktwerking in de zorg, maar ook omdat beleidsmakers vaak vergeten de mensen te betrekken om wie het echt gaat. Veel te veel mentale klachten, persoonlijkheidskenmerken en problemen die bij het leven horen zijn gemedicaliseerd, vertelt Van Egmond. ‘Als je een druk kind bent in de klas, heb je al snel ADHD. Wat we in onze maatschappij verleerd zijn, is om te gaan met verschillen en met tegenslag in het leven. We willen allemaal dat onze kinderen hoog opgeleid zijn en zijn materialistisch ingesteld. Mensen zijn (vaak individuele) gelukzoekers geworden, en als het dan even tegenzit wordt dat te vaak vertaald naar ‘psychische problemen’, gevolgd door een diagnose en ggz-behandeling. Maar als een dierbare overlijdt, is antidepressiva niet de oplossing. Aandacht en steun vanuit de omgeving wel. Als je gescheiden bent of schulden hebt en je daardoor te veel gaat drinken om je stress of verdriet te onderdrukken, heeft het aanpakken van je drankprobleem weinig zin als je de schuldenberg of andere onderliggende problemen niet aanpakt. Door mensen soms te snel een ‘stempel’ op te plakken en te medicaliseren, is de ggz vastgelopen.’ Juist binnen het nieuwe aanpak van het Ecosysteem Mentale Gezondheid (gefundeerd door de coalitie Mentaal Welbevinden van Salland United) kunnen inwoners mentaal weerbaarder worden door onder andere elkaar meer tot steun te zijn. En dan kan ook de instroom richting de ggz afnemen. Hiervoor moeten wel ook allerlei ‘collectieven’ en organisaties in het sociaal domein (zoals Vriendendiensten) versterkt worden.
Ervaringsdeskundigen
Stichting Vriendendiensten (ze kregen van koningin Maxima in 2021 een Appeltje van Oranje in het kader van het thema ‘Mentale Kracht’) is een grotendeels door de gemeente gefinancierde Zelfregie- en Herstelorganisatie waar zo’n 25 betaalde medewerkers werken. Ze zijn dagelijks bezig om mensen weer in balans te brengen. Beter gezegd: ze ondersteunen mensen via ‘Zelfregie en Herstel’, om zichzelf weer in balans te brengen. ‘Dat doen we via onze drie kerntaken: onafhankelijke ggz-cliëntondersteuning, ggz-maatjesactiviteiten en zelfregie en herstel, waarbij peer-support, ervaringskennis en ervaringsdeskundigheid belangrijke elementen zijn, legt Lori van Egmond uit: ‘Als mensen bij een zelfregiecentrum binnenkomen, vinden ze een omgeving waar ze aan hun persoonlijk en maatschappelijk herstel kunnen werken. Via kleine stappen nemen ze allerlei nieuwe rollen aan: van praktische rollen (bardienst draaien, koken, activiteiten organiseren) tot de rol van ervaringswerker of ervaringsdeskundige, om zo andere inwoners/bezoekers weer te ondersteunen.’ Missie van Vriendendiensten is dat mensen leren hoe ze zichzelf bij de oren kunnen pakken, en stapsgewijs zo weer aan de maatschappij deelnemen, op een eigen manier. Niet worstelen in je eentje, maar samen met lotgenoten aan je herstel werken. Bij Vriendendiensten zijn alle activiteiten ‘voor en door’. Want iedereen kan ergens aan bijdragen. Van Egmond: ‘vaak is een ggz-behandeling (bijvoorbeeld bij Dimence) minder (lang) nodig. En soms helemaal niet meer nodig. Mensen kunnen elkaar aan de voorkant tot steun zijn en samen met alle maatschappelijke organisaties kunnen we voor minder instroom in de ggz zorgen. De ggz/Dimence gaat zelf ook meer groepsgericht werken om zo hun eigen capaciteit beter te benutten. Zo komt er in de ggz ruimte voor mensen met zwaardere mentale problemen die het specialistische hulp snel nodig hebben. ’De beweging die nu wordt ingezet, vindt Van Egmond mooi en hoopvol. Maar ze waarschuwt. ‘We moeten wel oppassen dat ‘zorg/begeleidingsorganisaties’ nu niet het werk van organisaties als de onze gaan overnemen. Dan gaan we weer medicaliseren. Gun partijen in het sociaal domein de ruimte zodat zij kunnen doen waar ze goed in zijn. Vooral omdat de ggz-medewerkers/begeleiders/behandelaren hard nodig zijn op hun plek, binnen hun vakgebied. Een recentelijk effectrapportage, uitgevoerd in opdracht van gemeente Deventer, heeft aangetoond dat Zelfregie en Herstel daadwerkelijk effectief is, voor de individu zelf en voor de maatschappij. En dat er veel kosten ermee worden bespaart. Komend jaar gaat het Herstel Netwerk (een samenwerking tussen ervaringsdeskundigen van Vriendendiensten, Dimence, RIBW, Tactus en iris-Zorg) in de regio (gemeenten Deventer, Olst-Wijhe, Raalte en Voorst) opschalen. Om zo nog meer herstelcursussen en lotgenotengroepen te kunnen faciliteren. Van Egmond: ‘Dit hoort bij een echte bottom-up zelfregie- en herstelbeweging. Waarin mensen niet blijven denken vanuit een stoornis, maar aanvaarden dat psychisch lijden en ongemakken bij het leven horen, hiermee beter leren omgaan en elkaar tot steun zijn.’
Transformatie
De aankomende jaren moeten we deze nieuwe aanpak goed samen uitvoeren. Door een breed ecosysteem te bouwen waarin mentale disbalans (tijdelijk) erbij mag horen en mensen elkaar steunen. Onderdeel van deze aanpak zijn ook de zogenaamde Verkennende Gesprekken. In duo’s gaan vertegenwoordigers uit zowel medisch (ggz) als sociaal domein met mensen in gesprek. Om samen te kijken naar de hele context en naar wat nodig en helpend is. Want een ggz-behandeling is niet altijd (de enige) wat helpt. Als een huisarts een psychische/mentale klacht signaleert, kan er doorverwezen worden naar eerst een Verkennend Gesprek in plaats van direct naar de ggz door te sturen. Ook de onafhankelijke ggz-clientondersteuners van Vriendendiensten en ervaringsdeskundigen vanuit Herstel Netwerk krijgen een plek in dat Verkennend Gesprek. Om mensen die even zijn vastgelopen, vanuit de zelfregie- en herstelgedachte, weer op de been te helpen. Van Egmond: ‘Omdat iedereen wel eens worstelt. Maar dat wil niet zeggen dat je direct een stoornis hebt die je via de ggz moet oplossen. We moeten als maatschappij weer leren weerbaarder te worden.’
Of zoals de website van Vriendendiensten Deventer het verwoordt:
Als je je down voelt
Als je een luisterend oor zoekt
Als je even ondersteuning nodig hebt
Als je ervaringen wilt uitwisselen
Als je je verder wilt ontwikkelen
En ook als je een steentje wilt bijdragen
Wees welkom bij Vriendendiensten!